I Filomena Franc, kotar grupa Sinti Roma, bijandi ko 1922. berš ani tikni germaniki diz Biberah an der Ris. Džene olaka familiake sine pindžarde muzičaria. Olako papo thaj o dad sine pindžarde lautaria, a e daj sine gilavni. Bašalena sine ano but gendoske koncertia, maškarthemutne khedipe savo kerena sine pindžarde Germania. Piri muzika bašalge ini ano popalarno Parizi. Sar tikni čhaj, e Filomena gilavga themutne gila ano orkestri kote ini khelela sine.
Numa, ko 1943. berš ola deportuime ano Aušvic, a pale ano koncentraciono logoria ano Ravensbruk thaj Oranienburg.
But berša pale ano intervju vaš germaniako lil Der Špigel mothavga sa bilačhipe savo kerde olake ano logori.
“Simaj but terni thaj lačhi, me bala sine lunge. Čhinde me bala sa thaj lelum gendo 10550 e bare grafea Z”.
Paše sa bilačhipe savo sinola ano logori, pedi Filomena o dr Mengele kerga monstouzno medicinake eksperimentia. Palo bilačhipe savo sinola ano logoria thaj a marebaske bilačhipe Filomena sinola suksesi te ačhol djivdi, numa našalga piri familia. Numa dešuduj džene olaka familiake sinolen suksesi te adžukaren agor e marebasko.
Palo mareba, akaja zorali džuvlji lelape e bukja sar lilavni thaj hraminga kotar poro djivdipe thaj djivdipe e Romengo. Ano skole organizuinga romane lilavnenge rakia, a angluni pustik “Romane paramisia” ikalga ko 1982. berš. Pale ko 1985. berš hraminga autobiografia “Maškar o kamibe thaj bilačhipe, romano djivdipe” a ko 2012. berš ikalga khedutni pustik e gilenca.
Majbaro todin savo o Germania dela e dizutnenge vaš ulavdo barjaripe e amalipasko oj lela ko 1995. berš. E Filomena sitoj angluni Romanica ani Germania savi lela akava anavibe vaš piri buti ani promocia e haćaribaski maškar o themia thaj olengo jekhipe. Evropako miškope vaš germaniaki čhib denga ola ko 2001. berš todin “Džuvlja Evropake”.
Kana vakarela kotar oj, e Filomena Franc ušariba mothavela kaj sitoj Romanica: “Te ove Rom, odova sikavela forme e djivdipaske, kultura, odova siton amare gilja thaj amari romansa”.
O teksti si lendo tari Una Beriša – Redakotor thaj žurnalisto an o Rado Beograd 1 , Srbia
